۱-نخستین گنبد روی بارگاه: توسط سلطان سنجر سلجوقی
مشخص ترین نماد و نشانه بیرونى حرم مطهر امام رضا علیه السلام، گنبد طلایى آن است كه مجاوران و مسافران با دیدن آن بناى بشكوه، سلام ودرودى بر آن بزرگوار نثار مى سازند.
نخستین گنبد حرم امام رضا، به فرمان سلطان سنجر سلجوقی (متوفی ۱۴ ربیعالاول ۵۵۲) ساخته شد. جنس آن گنبد از کاشی بود. گنبد آغازین همان است که امروزه از داخل حرم دیده میشود و سطح مقعّر و ((مقرنس]]های آینه کاری شدهٔ آن پیداست.
2- مسجد جامع گوهرشاد نفیس ترین شاهکار معماری تیموری: توسط گوهر شاد
مسجد گوهرشاد، در جنوب حرم علی بن موسی (رضا) در شهر مشهد ساخته شدهاست. این مسجد در سال ۸۲۱ ه.ق به دستور گوهرشادآغا همسر شاهرخ از پادشاهان تیموری بنا شدهاست. به دلیل ظرافت و زیبایی کاشیکاری و خط و اسلوب معماری مسجد گوهرشاد، این مسجد از نفیسترین شاهکارهای معماری ایرانی در دوره تیموری به شمار میرود.
اسم گوهرشاد در دو محل با کاشی معرق نگاشته شدهاست: یکی در قسمت بالای در نقرهای که به دارالسیاده میرود و دیگری بر کتیبه ایوان مقصوره که به خط زیبای شاهزاده بایسنقر میباشد.
در قسمت وسط نیز کتیبهای به نام محمد رضا امامی وجود دارد. شیوه معماری این مسجد به سبک معماری مساجد چهار ایوانی ایران است و در طی سالها گنبد آن چهار بار مورد مرمت قرار گرفتهاست.
سبک معماری این بنا به شیوه آذری و نام معمار آن استاد قوامالدین شیرازی ذکر گردیده است.
صحن انقلاب
3- صحن بسیار ارزشمند و زیبا و بزرگ انقلاب توسط: امیر علی شیر نوایی
صحن انقلاب اسلامی، همان صحن امیر علی شیر نوایی یا صحن عتیق یا كهنه معروف است كه از قدیمیترین و با شكوهترین صحنهای آستان قدس رضوی به شمار میرود و در شمال حرم مطهر قرار دارد.
این بنای وسیع، حدود 6740 متر مربع مساحت دارد. در مقابل ضریح مطهر، جای دارد
این بنا از نظر نقشه ساختمانی در زمره بناهای چهار ایوان است؛ ایوان طلای نادری در جنوب، ایوان عباسی در شمال، ایوان ساعت در ضلع غربی و ایوان نقاره خانه در شرق صحن كه به قرینه یكدیگر ساخته شدهاند. ایوانهای بزرگ بهجز ایوان طلا، محل راههای ورود و خروج به صحن است و علاوه بر این، در دو طرف هر ایوان نیز دو گذرگاه كوچك جهت تردد زائران وجود دارد.
صحن انقلاب و ایوان طلای آن را امیر علیشیر نوایی، وزیر دانشمند سلطان حسین بایقرا، در سال 875 هـ.ق احداث كرد.
كتیبه موجود در پیشانی ایوان طلا به خط محمد رضا امامی، تاریخ احداث بنا را در بردارد.
صاحب تاریخ عالم آرای عباسی كه معاصر شاه عباس بوده، نوشته است: «شاه عباس كه در سال 1021 هـ.ق به قصد زیارت به مشهد مشرف شد، اقدام به احداث نیمه شمالی و تكمیل بنا نمود و با كاشیهای معرق و نفیس بیاراست». پس از آن در سال 1095 هـ.ق شاه عباس دوم مجدداً صحن را بهطور كامل تعمیر كرد. تاریخ تعمیر بنا و نام او بر كاشی نفیس، در پیشانی ایوان شمالی صحن (ایوان عباسی) دیده میشود كه در پایان آن نوشته شده: «كتبه محمدرضا الامامی سنه 1095 هـ.ق».
گفتنی است كه پس از انقلاب اسلامی، سردرها و ایوانهای بزرگ صحن مرمت یافته و سنگ كف صحن نیز تعویض شد.
ایوانهای رفیع صحن انقلاب : ایوان جنوبی، ایوان غربی، ایوان شمالی، ایوان شرقی، سقاخانه نادری، نقاره خانه، مقبره ها، ساعت بزرگ صحن انقلاب
4- نقاره خانه
یكی از آثار بسیار زیبا و تاریخی صحن انقلاب، (امیر علی شیر نوایی) ساختمان نقاره خانه است. این بنا روی ایوان شرقی صحن قرار دارد.
نقارهنوازی در آستان قدس رضوی، از اواسط قرن نهم شروع شد. در سال 860 هـ.ق كه میرزا ابوالقاسم بابر، نوه گوهرشاد از هرات به مشهد آمد، دستور داد در باغ حرم نقاره بزنند. از آن به بعد تاكنون در ادوار مختلف نقارهنوازی ادامه دارد. در كتاب مهمان نامه بخارا، مربوط به قرن نهم و دهم هجری، به نقارهزنی در این عصر اشاره شده است.
5- مدرسه دودَر ، توسط یوسف خواجه
اين مدرسه يكى از زيباترين و اصيل ترين نمونه هاى معمارى عصر تيمورى است. آنگاه كه طرح اوليه آن را پايه ريزى مى كردند در حاشيه معروفترين بازار مشهد به نام بازار زنجير قرار داشت، اما هم اكنون در مركز مجموعه اماكن و بيوتات حرم مطهّر رضوى واقع شده است.
اين اثر تاريخى توسط يكى از فرماندهان دوره تيمورى به نام اميريوسف خواجه بهادر ملقّب به غياث الدين در دوران سلطنت ميرزا شاهرخ (807 ـ 850 ق) به سال 843 ق احداث شده است، مدتى به نام بانى اوليه اش به يوسف خواجه و سپس به دودر ـ به علت وجود دو ورودى در شرق و غرب مدرسه ـ مشهور شده است.
اين بنا در زمينى به وسعت 500 متر مربع در دو طبقه ساختمان، شامل 32 حجره احداث شده كه از معمارى بناهاى چهار ايوانى دوره تيمورى پيروى مى كند. از لحاظ تزيينات، كاشى كارى ، خطوط و نقوش متنوع از اهميّت ويژه اى برخوردار است. كتيبه سر در مدرسه كه با خط ثلث زيبايى نوشه شده دربردارنده نام شاهرخ تیموری، بانى و سال احداث مدرسه است.
شعرهاى فارسى كه بر برخى قسمتهاى نماى بيرون و بخصوص پيرامون دو گنبد مدرسه نقش بسته از ديگر ويژگى هاى اين بناست.
در دو سوى ورودى مدرسه، چهار قاب بسيار نفيس از هنر معرق قرار دارد كه بر روى هر يك عباراتى به عربى نوشته شده است. از ويژگى هاى معمارى اين بنا نوع طراحى و آرايش دو گنبد زيباى مدرسه است كه به رنگ آبى آسمانى در دو ضلع جنوب غربى و شرقى مدرسه قرار دارد.
صاحب مطلع الشمس مى نويسد: دو گنبد در دو زاويه اين مدرسه هست يكى كتيبه اش به تمامى ريخته و ديگرىدر دوره گنبد بر كاشى معرّق بسيار ممتاز اين ابيات به خط ثلث مرقوم است:
هـزار نـقـش بـرآرد زمـانـه و نـبـوَد يـكـى چـنانـكه در آييـنه تـصور مـاست
به دست ما چو ازين حل و عقد چيزى نيست به عيش ناخوش و خوش گر رضا دهيم رواست
در ميان اين گنبد صورت قبرى است كه بر آن با خط ثلث آية الكرسى و آياتى ديگر نوشته شده است. در قسمت بالاى سنگ مزبور نام یوسف خواجه كه در اين مكان مدفون شده به چشم مى خورد.
حاشيه داخلى گنبد تا زير سقف با كاشى معرق پوشيده شده است كه به صورت قرينه در فاصله هاى معيّن جملات «الحكم لِلّه» و «الملك للّه» نوشته شده است. نا گفته نماند كه هر دو گنبد از نوع گنبد هاى دو لايه هستند كه با كاشى معرق آراسته شده اند. بر ساقه اين دو گنبد 32 تابلوى معرق كارى شده كه بر آنها اشعارى به خط فارسى نوشته شده وجود دارد كه در نوع خود منحصر به فرد است.
از موقوفات اوليه اين اثر تاريخى اطلاع مستندى موجود نيست؛ اگر چه قبل از بازسازى اخير تعداد ده مغازه وصل به مدرسه جزو موقوفات مدرسه شمرده شده كه البته بعد از بازسازى مدرسه تمام آنها تخريب گرديده است.
بنابر گزارش هاى موجود درآمد موقوفات مدرسه در سال هاى 1344 ـ 1346 حدود 60000 ريال بود، كه براى تعمير و مخارج ضرورى مدرسه و حقوق خادم و شهريه طلاب هزينه مى شده است.
6- مدرسه پرى زاد
اين مدرسه متعلق به دوره تيمورى است، بانى آن زن نيكوكار و نديمه گوهرشاد آغا ـ همسر شاهرخ ميرزا ـ مى باشد كه اين مدرسه را به سال 823 هـ.ق احداث كرده است. اين مدرسه داخل مجموعه اماكن آرامگاه امام رضا (ع) قرار دارد، و در حال حاضر از آن به عنوان يك يادگار تاريخى ـ اسلامى محافظت مى شود.
فريزرـ جهانگرد انگليسى ـ درباره اين بنا مى نويسد:
مدرسه پرىزاد خانم كه بناى كوچكى است، اين زن از نديمه هاى گوهرشاد آغاست و در همان وقت كه خانم او مسجد گوهرشاد را مى ساخت او نيز اين مدرسه را بنا كرد و موقوفه براى آن قرار داد. بيست تا سى نفر طلبه در اين مدرسه سكنى دارند.
همانند ديگر بناهاى دوره تيمورى اين بناى تاريخى نيز داراى چهار ايوان است و در دو طبقه، شامل بيست و دو حجره ساخته شده است. هر حجره، داراى ايوانچه اى كوچك است كه به كاشى هاى كتيبه دار آراسته شده اند. صحن حياط بنا بسيار كوچك است و بى نظمى هايى در وضعيت فضاهاى درونى بنا بخصوص برخى حجره ها ديده مى شود كه احتمالاً به خاطر بازسازى هاى سالهاى بعد است.
برنارد اكين ـ باستان شناس انگليسى ـ در اين باره مى نويسد:
نماهاى داخلى همگى به طور گسترده اى تجديد بنا شده اند. صحن كوچك حياط مدرسه همراه با ساختمانهاى بلند اطراف آن احساس ترس ناشى از مكانهاى بسته را در فرد برمى نگيزد.
تمام قسمت هاى نماى داخل حياط بخصوص پيشانى ايوانها و سردر ورودى با انواع كاشى هاى معرق و گچبرى هاى زيبا پوشش داده شده است. از قسمتهاى نفيس مدرسه، سردر ورودى و دو سمت درِ ورودى است كه با چهار تابلوى نفيس كاشى و آجر به صورت معقلى آرايش شده است.
اين مدرسه بنابر وقفنامه مفصل باقى مانده، املاك و مستغلات فراوانى داشته كه برخى از آنها به علت نوسازى ها و تغييرات كلى بافتِ قديمى مشهد از بين رفته است.
از شرايط مهم واقف اين است كه مدرسه منحصراً وقف اولاد بانى و طلبه هاى زاير امام رضا(ع) شده است و هيچ كس غير از اين دو گروه حق استفاده از آن را ندارند.
قسمتى از موقوفات مدرسه عبارتند از: « دوازده سهم از مياه مزرعه ادك؛ تمامى كلى مزرعه چشمه اسلاميه، تمامى كل دوازده سهم مزرعه جرمق، مزار خواجه ربيع با تمام متعلقات آن و ... ».
هم اكنون اين مدرسه كه زمانى در حاشيه بازار زنجير ـ يكى از بازارهاى مهم مشهد قرار داشت، در مجموعه اماكن و بيوتات حرم مطهر جنب كفشدارى دارالولايه قرار گرفته است.
7- مدرسه بالاسر
مدرسه بالاسر از مدارس دوره تيمورى است كه به علت قرار گرفتن در ناحيه بالاسرِ بارگاه حضرت رضا (ع) به اين نام مشهور شده است.
تاريخ و بانى اوّليه بناى آن به روشنى معلوم نيست، اما احتمالاً اين مدرسه همان است كه ابن بطوطه در قرن هشتم به هنگام سفر به مشهد بدان اشاره مى كند. برخى نيز بانى اين مدرسه را شاهرخ فرزند امير تيمور مى دانند و سال احداث آن را به سده نهم هجرى نسبت مى دهند.
مساحت اين مدرسه 250 متر مربع، دو طبقه و شامل 27 حجره است. حياط در مركز ساختمان و حجره ها در چهار ضلع آن قرار دارند. نماى داخل حياط با كاشى هاى كتيبه دار به شكل زيبايى تزيين شده است. اين مدرسه تاريخى چندين بار مرمت و تعمير اساسى شده است، چنان كه از كتيبه ايوان جنوبى مدرسه در مى يابيم كه اين بنا در روزگار شاه سليمان صفوى سال 1091 ق به وسيله ميرزا محمد ملقّب به سعدالدين، وزير كل خراسان و هرات تعمير شده است، ضمن اين كه از ماده تاريخ بر مى آيد كه اين بنا دو بار ديگر در سال هاى 1271 و 1356 ق مرمت شده است.
از اشعارهاى كه بر سر در اين بنا كاشى معرق نقش بسته و دربردارنده ماده تاريخ تعمير مدرسه نيز است عبارت است از:
در عهد شهنشـاه، سـليمـان زمـان كـز نـام و نسب فخر سلاطين باشد
دستور زمـانه مـيرزا سعـدالـدين كـه او هـمه لطف و كرم آيين باشد
رنگى پى تعمير در اين مدرسه ريخت زان سـان كه به از بناى پيشين باشد
چون گشت تمام گفت احسان تـاريخ زيـن مـدرسه ره به قبله دين باشد
از موقوفات اوّليه مدرسه اطلاع موثقى موجود نيست، اما از موقوفات مدرسه در سالهاى اخير بخصوص پس از تعميرات مدرسه در دوره صفوى تعداد 6 باب مغازه موجود است كه درآمد آن براى تعمير و ديگر مصارف مدرسه و ماهانه خدمه، متولّى و طلاّب هزينه مى شده است.
پس از پيروزى انقلاب ، با توجّه به اين كه از سويى بناى مدرسه دچار انحطاط و تخريب شده بود و از سوى ديگر زمين مدرسه طبق نظر صاحب نظران و اولياى امور متعلق به آستان قدس رضوى تشخيص داده شده، مدرسه يادشده تخريب و در جاى آن، رواق دارالولايه در مجموعه اماكن حرم مطهر امام رضا (ع) احداث شد.
منبع:وبلاگ مولوی رحیمی